مشاغل قائم به شخص چیست؟ قوانین، محدودیتها و نکات مالیاتی
در نظام مالیاتی، همه مشاغل اشخاص حقیقی از نظر نحوه تشکیل پرونده و ارتباط فعالیت با محل کسب وضعیت یکسانی ندارند. در بعضی مشاغل، اصل فعالیت به شخص دارای مجوز و صلاحیت حرفهای وابسته است؛ یعنی مجوز به نام فرد صادر میشود و قابلیت فعالیت مستقل از صاحب مجوز را ندارد. در ادبیات مالیاتی به این گروه معمولاً مشاغل قائم به شخص یا مشاغل مجوزمحور گفته میشود.
این تفاوت فقط یک عنوان اداری نیست؛ بلکه میتواند بر نحوه تشکیل پرونده مشارکتی، استفاده از معافیت ماده ۱۰۱ قانون مالیاتهای مستقیم و حتی نحوه برخورد با تغییر محل فعالیت اثر بگذارد. شورای عالی مالیاتی نیز در رأی شماره ۲۰۱ مورخ ۱۳۹۸/۰۳/۰۱ به ماهیت قائم به شخص برخی فعالیتها مانند دفاتر اسناد رسمی، پزشکان و نمایندگیهای بیمه اشاره کرده است.
در این مقاله نورترازان معین، مفهوم مشاغل قائم به شخص، تفاوت آنها با مشاغل مکانمحور و مهمترین آثار مالیاتی این طبقهبندی را بررسی میکنیم.
مشاغل قائم به شخص چیست؟
مشاغل قائم به شخص فعالیتهایی هستند که مجوز حرفهای آنها به نام یک شخص مشخص و براساس صلاحیت، تخصص یا شرایط حرفهای همان فرد صادر شده است.
به بیان ساده، در این نوع فعالیتها موضوع فقط سرمایه، مغازه یا محل کسب نیست؛ بلکه صلاحیت فرد صاحب مجوز بخش اساسی فعالیت را تشکیل میدهد.
برای مثال، مجوز پزشکی یا دفتر اسناد رسمی را نمیتوان صرفاً با ورود یک سرمایهگذار دیگر به فعالیت، به یک مجوز مشترک عادی تبدیل کرد. همین ویژگی سبب میشود برخی قواعد مربوط به مشارکت مالیاتی در این مشاغل متفاوت باشد. شورای عالی مالیاتی نیز تأکید کرده است که در مشاغلی که پروانه فعالیت به نام فرد واجد تخصص صادر میشود، موضوع «قائم به شخص بودن» در بررسی معافیت مشارکتی اهمیت دارد.
تفاوت مشاغل قائم به شخص مکانمحور و مجوزمحور
برای درک بهتر موضوع باید میان دو نوع پرونده تفاوت قائل شویم.
مشاغل مکانمحور فعالیتهایی هستند که پرونده مالیاتی آنها ارتباط مستقیمی با واحد یا محل کسب دارد. طبق مقررات ثبتنام مالیاتی، صاحبان این مشاغل اصولاً باید برای هر واحد یا محل فعالیت، ثبتنام مربوط را انجام دهند.
در مقابل، مشاغل مجوزمحور یا قائم به شخص فعالیتهایی هستند که هویت حرفهای آنها بیشتر به مجوز شخص وابسته است تا یک نشانی معین. مقررات مربوط به غیرفعالسازی کارپوشه نیز بهصراحت میان «پروانه کسب» در فعالیتهای مکانمحور و «مجوز کسبوکار» در فعالیتهای مجوزمحور تفکیک کرده است.
بهطور خلاصه:
| موضوع | مشاغل قائم به شخص / مجوزمحور | مشاغل مکانمحور |
|---|---|---|
| وابستگی اصلی فعالیت | شخص و مجوز حرفهای | محل یا واحد شغلی |
| صدور مجوز | به نام فرد دارای صلاحیت | معمولاً برای واحد کسب |
| تغییر محل | معمولاً با اصلاح اطلاعات پرونده | اصولاً ثبت محل جدید لازم است |
| مشارکت مالیاتی | محدودتر و وابسته به تحقق شراکت واقعی | امکان تشکیل مشارکت سادهتر |
| معافیت مشارکتی ماده ۱۰۱ | تابع احراز شرکت مدنی واقعی | در پرونده مشارکتی با رعایت شرایط قابل بررسی |
چه مشاغلی قائم به شخص هستند؟
فهرست دقیق فعالیتهای مجوزمحور ممکن است در سامانهها و دستورالعملهای اجرایی سازمان امور مالیاتی بهروزرسانی شود؛ بنابراین نباید یک فهرست اینترنتی را برای همه دورهها قطعی دانست.
با این حال، در منابع مالیاتی و آرای مرتبط، فعالیتهایی مانند موارد زیر از نمونههای مهم مشاغل قائم به شخص شناخته شدهاند:
- پزشکان و برخی صاحبان حرف پزشکی و درمانی
- دفاتر اسناد رسمی
- نمایندگیهای بیمه
- وکلای دادگستری
- کارشناسان رسمی دادگستری
- برخی مهندسان دارای مجوز حرفهای
- حسابداران رسمی
- برخی صاحبان مجوزهای حرفهای مشابه
در رأی شورای عالی مالیاتی بهطور مشخص از دفاتر اسناد رسمی، پزشکان و نمایندگیهای بیمه بهعنوان نمونه فعالیتهای قائم به شخص نام برده شده است.
بنابراین برای تعیین وضعیت یک شغل خاص بهتر است نوع مجوز و وضعیت پرونده در سامانه مالیاتی همان مؤدی بررسی شود، نه اینکه صرفاً بر اساس عنوان شغلی تصمیم گرفته شود.
مهمترین تفاوتهای مالیاتی مشاغل قائم به شخص
قائم به شخص بودن یک شغل بیشتر در سه موضوع اهمیت پیدا میکند:
- تشکیل پرونده مشارکتی؛
- استفاده از معافیتهای مشارکتی ماده ۱۰۱؛
- نحوه برخورد با تغییر محل فعالیت.
۱. محدودیت در تشکیل پرونده مشارکتی
صرف اینکه دو یا چند نفر درباره تقسیم درآمد یا هزینههای یک فعالیت توافق کنند، الزاماً به این معنا نیست که از دید مالیاتی یک شرکت مدنی ایجاد شده است.
مطابق مفهوم شرکت در قانون مدنی، برای تحقق شرکت باید مالکیت مشترک به نحو اشاعه نسبت به مال یا حق مشترک وجود داشته باشد.
این موضوع در مشاغل قائم به شخص اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا مجوز حرفهای معمولاً متعلق به شخص صاحب صلاحیت است.
برای مثال، اگر یک پزشک با شخص دیگری قراردادی برای تقسیم برخی هزینهها یا درآمدها داشته باشد، صرف وجود چنین قراردادی الزاماً مجوز پزشکی را به یک مجوز مشترک تبدیل نمیکند.
شورای عالی مالیاتی نیز در رسیدگی به موضوع معافیت مشارکتی تأکید کرده است که در مشاغل قائم به شخص نمیتوان صرف قرارداد را برای برخورداری از آثار شرکت مدنی کافی دانست و باید شرایط واقعی مشارکت بررسی شود.
آیا مشاغل قائم به شخص اصلاً نمیتوانند شریک داشته باشند؟
نباید این موضوع را بهصورت مطلق بیان کرد.
افراد میتوانند قراردادهای مختلف همکاری، سرمایهگذاری یا تقسیم هزینه منعقد کنند؛ اما اثر مالیاتی قرارداد مشارکت با وجود یک همکاری قراردادی معمولی یکسان نیست.
در واقع، ممکن است رابطه قراردادی میان اشخاص معتبر باشد، اما برای برخورداری از امتیازات مالیاتی یک پرونده مشارکتی باید شرایط قانونی همان نوع مشارکت نیز احراز شود.
بنابراین سؤال اصلی سازمان امور مالیاتی این نیست که «قرارداد نوشته شده یا خیر»؛ بلکه این است که آیا از نظر حقوقی واقعاً شرکت مدنی مورد نظر قانون شکل گرفته است یا خیر؟
۲. معافیت ماده ۱۰۱ در مشاغل قائم به شخص
ماده ۱۰۱ قانون مالیاتهای مستقیم برای درآمد صاحبان مشاغل، در صورت رعایت شرایط قانونی، معافیتی در نظر گرفته است. مبلغ این معافیت بر اساس قوانین سالانه تعیین میشود.
در پروندههای مشارکتی، تبصره ماده ۱۰۱ قواعد خاصی برای استفاده از معافیت دارد.
یکی از اختلافات مهم درباره مشاغل قائم به شخص این بوده که آیا میتوان صرفاً با ایجاد یک قرارداد مشارکت، از چند معافیت استفاده کرد؟
رویه مورد تأیید مراجع مالیاتی و قضایی این است که در فعالیتهایی که ماهیت آنها قائم به شخص است، صرف قرارداد مشارکت برای تسری مزایای مشارکتی کافی نیست و باید شرکت مدنی واقعی احراز شود.
بنابراین در یک فعالیت قائم به شخص نمیتوان صرفاً با اضافه کردن نام شخص دیگری به قرارداد، بهطور خودکار دو معافیت ماده ۱۰۱ ایجاد کرد.
مثال ساده
فرض کنید یک پزشک دارای پروانه شخصی با فرد دیگری برای تأمین بخشی از سرمایه مطب قرارداد همکاری تنظیم کند.
این قرارداد ممکن است از نظر حقوق خصوصی معتبر باشد، اما برای اینکه پرونده از نظر مالیاتی بهعنوان مشارکت مدنی شناخته شود و آثار تبصره ماده ۱۰۱ بر آن مترتب شود، باید شرایط قانونی مشارکت واقعی نیز وجود داشته باشد.
صرف تأمین سرمایه یا تقسیم سود، بدون تحقق شرایط لازم، تضمینکننده برخورداری از معافیت مشارکتی نیست.
۳. تغییر محل فعالیت در مشاغل قائم به شخص
یکی از تفاوتهای کاربردی پروندههای مجوزمحور و مکانمحور، نحوه تغییر آدرس است.
مطابق راهنماییهای مالیاتی منتشرشده، صاحبان فعالیتهای مکانمحور باید برای هر واحد شغلی یا هر محل، ثبتنام مربوط به همان مکان را داشته باشند. در نتیجه در تغییر محل، صرف ویرایش کد پستی پرونده قبلی همیشه امکانپذیر نیست و ممکن است لازم باشد ثبتنام جدیدی انجام شود.
اما برای مؤدیانی که فعالیت آنها طبق آییننامه مربوط مکانمحور نیست، در صورت تغییر آدرس اصولاً نیازی به ایجاد یک ثبتنام جدید صرفاً به دلیل تغییر محل وجود ندارد و اطلاعات نشانی پرونده باید از مسیر مقرر اصلاح شود.
این قاعده یکی از مهمترین مزایای عملی فعالیت مجوزمحور است.
مثال
اگر یک صاحب شغل مجوزمحور دفتر خود را از یک نشانی به نشانی دیگری منتقل کند، اصل هویت فعالیت و مجوز حرفهای همچنان متعلق به همان شخص است.
در مقابل، در یک فروشگاه مکانمحور، تغییر واحد کسب از یک محل به محل دیگر مستقیماً با مشخصات واحد شغلی مرتبط است و وضعیت ثبتنام باید مطابق مقررات محل جدید تعیین تکلیف شود.
آیا قائم به شخص بودن به معنی مالیات بیشتر است؟
خیر.
قائم به شخص بودن نرخ مالیات جداگانهای ایجاد نمیکند.
این طبقهبندی بیشتر بر ساختار پرونده مالیاتی و برخی قواعد اجرایی اثر دارد.
مالیات عملکرد یک صاحب شغل همچنان براساس درآمد مشمول مالیات، هزینههای قابل قبول، معافیتهای قانونی و نرخهای مربوط به اشخاص حقیقی تعیین میشود.
بنابراین نمیتوان گفت یک پزشک یا وکیل فقط به دلیل «قائم به شخص بودن» نرخ مالیات بیشتری نسبت به صاحب یک کسبوکار مکانمحور دارد.
آیا مشاغل قائم به شخص باید پرونده مالیاتی داشته باشند؟
بله. مجوزمحور بودن هیچگونه معافیت عمومی از تشکیل پرونده یا انجام تکالیف مالیاتی ایجاد نمیکند.
صاحب فعالیت باید بر حسب شرایط خود تکالیفی مانند موارد زیر را انجام دهد:
- ثبتنام و تکمیل پرونده مالیاتی؛
- اعلام حسابها و ابزارهای پرداخت مرتبط؛
- ثبت درآمد و هزینهها؛
- تسلیم اظهارنامه یا استفاده از تسهیلات قانونی مربوط در صورت شمول؛
- انجام تکالیف سامانه مؤدیان در موارد مشمول؛
- پرداخت مالیات در موعد مقرر.
نوع و میزان هر تکلیف به گروهبندی شغلی، حجم فعالیت و مقررات همان دوره مالیاتی بستگی دارد.
آیا کارتخوان مشاغل قائم به شخص باید به همان پرونده متصل باشد؟
در فعالیت حرفهای، ابزار پرداخت مورد استفاده برای کسب درآمد باید با پرونده مالیاتی مرتبط ساماندهی شود.
استفاده از کارتخوان یا حساب شخص دیگر میتواند باعث ایجاد مغایرت بین صاحب مجوز، درآمد ثبتشده و اطلاعات بانکی شود.
برای مشاغلی که مجوز آنها دقیقاً به نام شخص صادر شده است، این موضوع حتی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا اختلاف میان نام صاحب مجوز و صاحب ابزار پرداخت میتواند در رسیدگی مالیاتی نیازمند توضیح و مستندسازی باشد.
آیا چند محل فعالیت برای یک شغل قائم به شخص امکانپذیر است؟
ممکن است صاحب یک مجوز حرفهای در بیش از یک محل فعالیت داشته باشد، اما نحوه ثبت محلها، شعب، ابزارهای پرداخت و درآمد هر محل باید مطابق ضوابط همان حرفه و مقررات مالیاتی انجام شود.
قائم به شخص بودن را نباید به این معنا دانست که هر تعداد محل فعالیت را میتوان بدون ثبت و اعلام در سامانه مالیاتی مدیریت کرد.
تفاوت اصلی این است که هویت فعالیت به مجوز شخص وابسته است، نه اینکه نشانی و شعب فعالیت فاقد اهمیت باشند.
اشتباهات رایج مشاغل قائم به شخص
تشکیل مشارکت صوری برای افزایش معافیت
این یکی از مهمترین مسائل مشاغل قائم به شخص ریسکهاست. اضافه کردن یک شخص به قرارداد بدون وجود شراکت واقعی، تضمینی برای استفاده از معافیتهای مشارکتی ایجاد نمیکند.
ایجاد پرونده مالیاتی جدید در هر جابهجایی بدون بررسی نوع فعالیت
اگر پرونده مجوزمحور باشد، ممکن است فقط اصلاح نشانی لازم باشد. ایجاد چند پرونده اضافی میتواند باعث مغایرت و سردرگمی شود.
عدم اصلاح آدرس به دلیل تصور غیرمکانمحور بودن
مجوزمحور بودن به معنی بیاهمیت بودن نشانی نیست. محل فعالیت جدید باید در اطلاعات مالیاتی اصلاح و ثبت شود.
استفاده از حساب بانکی شریک یا بستگان
درآمد فعالیت قائم به شخص بهتر است از طریق حسابها و ابزارهای پرداخت ساماندهیشده در پرونده همان فعالیت دریافت شود.
فرض معافیت از تکالیف عمومی
پزشک، وکیل، حسابدار رسمی یا سایر صاحبان مجوز حرفهای همچنان مؤدی مالیاتی هستند و باید تکالیف مربوط به فعالیت خود را انجام دهند.
خدمات نورترازان معین در زمینه پرونده مالیاتی مشاغل
نورترازان معین در زمینه بررسی و ساماندهی وضعیت مالیاتی صاحبان مشاغل خدماتی مانند بررسی نوع پرونده مالیاتی، تعیین وضعیت مجوزمحور یا مکانمحور بودن فعالیت، تشکیل و اصلاح پرونده مالیاتی، بررسی پروندههای مشارکتی، تنظیم اظهارنامه، ساماندهی کارتخوان و حسابهای بانکی، رفع مغایرتهای پرونده و اعتراض و دفاع مالیاتی ارائه میکند.
در فعالیتهای قائم به شخص، بررسی صحیح ساختار پرونده قبل از ایجاد مشارکت یا تغییر محل اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا اصلاح پروندهای که از ابتدا با ساختار اشتباه ایجاد شده است میتواند زمانبر باشد.
شماره تماس نورترازان معین: ۰۲۱۹۱۶۹۲۶۹۹
جمعبندی مطلب مشاغل قائم به شخص
مشاغل قائم به شخص یا مجوزمحور، فعالیتهایی هستند که مجوز آنها به تخصص و صلاحیت یک فرد مشخص وابسته است. این ویژگی سبب میشود نحوه برخورد مالیاتی با برخی موضوعات آنها، بهویژه مشارکت و تغییر محل، با مشاغل عادی مکانمحور متفاوت باشد.
مهمترین نکته درباره این مشاغل این است که صرف تنظیم قرارداد با شخص دیگر، الزاماً یک مشارکت مالیاتی واقعی ایجاد نمیکند. برای استفاده از آثار تبصره ماده ۱۰۱ باید شرایط قانونی مشارکت احراز شود. رویه شورای عالی مالیاتی و آرای مرتبط نیز همین تفکیک را تأیید کردهاند.
از سوی دیگر، در فعالیتهای مجوزمحور تغییر محل فعالیت معمولاً به معنی حذف پرونده قبلی و تشکیل پرونده تازه نیست و نشانی پرونده باید مطابق فرآیند مقرر اصلاح شود؛ در حالی که برای پروندههای مکانمحور، مقررات هر محل شغلی اهمیت مستقلی دارد.
بنابراین پیش از تشکیل پرونده مشارکتی، اضافه کردن شریک یا تغییر نشانی فعالیت، ابتدا باید مشخص شود پرونده مؤدی از نوع مکانمحور است یا مجوزمحور؛ زیرا همین تشخیص میتواند مسیر اقدامات بعدی را تغییر دهد.
مالیات پنهان چیست؟ انواع، نحوه محاسبه و تأثیر آن بر کسبوکارها
معافیت مالیاتی دانش بنیان ۱۴۰۵ ؛ شرایط، قوانین و نحوه استفاده
مالیات مؤسسات خیریه؛ شرایط معافیت مالیاتی و تکالیف قانونی در سال ۱۴۰۵
مرخصی منفی چیست؟ قانون کار، نحوه محاسبه و آثار آن در حقوق و دستمزد
حساب شخصی یا تجاری؟ چه زمانی حساب بانکی شما مشمول مالیات میشود؟
کارپوشه مالیاتی چیست؟ آموزش ورود و فعالسازی کارپوشه مالیاتی
گفتگو (۰)